Pięćdziesiąt lat Olimpiady Matematycznej

ROCZNIKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA MATEMATYCZNEGO
seria II: WIADOMOŚCI MATEMATYCZNE XXXVI (2OOO)

ANDRZEJ SCHINZEL (Warszawa)

31 października 1949 r. Minister Oświaty wydał zarządzenie (nr II-734D/ 49, podpisane przez Henryka Jabłońskiego, podsekretarza stanu) o organizacji ogólnopolskich zawodów matematycznych pod nazwą Olimpiada Matematyczna (Dz. Urz. Ministerstwa Oświaty Nr 16 z 25 listopada 1949 r.). O wcześniejszych działaniach w tym kierunku tak mówi sprawozdanie Komitetu Głównego z I Olimpiady Matematycznej: Postanowienie urządzenia zawodów powzięło Prezydium Polskiego Towarzystwa Matematycznego z inicjatywy Ministra Oświaty dra St. Skrzeszewskiego. Opracowanie odpowiednich form organizacyjnych zostało zlecone Komisji Dydaktycznej P.T.M. (Pierwsza Olimpiada Matematyczna. Sprawozdanie Komitetu Głównego, Warszawa 1951, str. 5).

Prezydium PTM w roku 1949 miało skład następujący: Kazimierz Kuratowski - prezes, Kazimierz Zarankiewicz - urzędujący wiceprezes, Edward Otto - sekretarz, Karol Borsuk - skarbnik, Komisji Dydaktycznej zaś przewodniczył Stefan Straszewicz (patrz: T. Iwiński, Ponad pół wieku działalności matematyków polskich, Warszawa 1975, str. 97 i 172). Zasługi Kazimierza Kuratowskiego dla organizacji Olimpiady podnosi następujący fragment recenzji książki J. Browkina, J. Rempały i S. Straszewicza 25 lat Olimpiady Matematycznej napisanej przez T. Iwańca, E. Otto i A. Schinzla: Postanowienie urządzenia zawodów matematycznych powzięło w 1949 r. Prezydium Polskiego Towarzystwa Matematycznego z inicjatywy ówczesnego ministra oświaty dra StanisławaSkrzeszewskiego i ówczesnego prezesa PTM prof. dra Kazimierza Kuratowskiego. Opracowania odpowiednich form organizacyjnych dokonała specjalna Komisja PTM pod kierownictwem prof. Stefana Straszewicza. Przedstawiony przez nią projekt organizacji Olimpiady uzgodniony z prezesem PTM uzyskał aprobatę Ministerstwa Oświaty, które zarządzeniem z 31.X.1949 r. stworzyło Olimpiadzie podstawy prawne (Wiadomości Matematyczne 21 (1978), str. 93). Powyższe słowa mają wagę dokumentu ze względu na osobę ich współautora, Edwarda Otto, członka Prezydium PTM W 1949 r.

Zawody matematyczne dla uczniów szkół średnich istniały na Węgrzech już od 1894 r., a w latach trzydziestych organizowano zawody lokalne w Moskwie i Leningradzie i tam pojawiła się po raz pierwszy nazwa olimpiada matematyczna. Zasady organizacyjne naszej Olimpiady wytrzymały próbę czasu, bo w ciągu 50 lat nie uległy istotnej zmianie. Nieistotne zmiany były częste. Pierwszy regulamin Olimpiady stanowił załącznik do wymienionego wyżej zarządzenia z 31 października 1949 r. Zmiany były wprowadzane zarządzeniami Ministra Oświaty z 3 stycznia 1951 f., 15 grudnia 1951 r., 1 grudnia 1952 r., 12 listopada 1954 L, 12 marca 1964 r., 24 marca 1972 r., 14 października 1977 r., 31 lipca 1980 r. i 14 września 1992 r. Nadal jednak pozostająw mocy zasady następujące.

Olimpiada jest trój stopniowa, organizuje ją Komitet Główny wspomagany przez komitety okręgowe. Najpierw przez trzy jesienne miesiące uczniowie rozwiązują zadania w domu (4 w miesiącu) i przesyłają rozwiązania do właściwego terytorialnie komitetu okręgowego. Następnie autorzy najlepszych rozwiązań powoływani są do zawodów II stopnia polegających na rozwiązaniu pod kontrolą członków komitetu okręgowego 6 zadań w ciągu dwóch kolejnych dni (każdego dnia 5 godzin na rozwiązanie3 zadań). Każdy komitet okręgowy przedstawia Komitetowi Głównemu listę autorów najlepszych rozwiązań proponowanych do udziału w finale. Komitet Główny po dokonaniu weryfikacji ocen ustala listę finalistów oraz organizuje i przeprowaciza zawody finałowe na tych samych zasadach co okręgowe, tzn. 6 zadań w ciągu kolejnych dwóch dni.

Komitety okręgowe działają od początków istnienia Olimpiady w Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu, od VI Olimpiady w Toruniu, od XVII Olimpiady w Katowicach, od XXIV Olimpiady w Gdańsku, od XXXVIII Olimpiady w Szczecinie.

Zadania na zawody wszystkich trzech stopni ustalane są przez Komitet Główny, dawniej w pełnym składzie, od jesieni 1996 r. tylko przez część członków tworzących tzw. Komisję Zadaniową. Celem tej innowacji jest uniknięcie zarzutów, że członkowie Komitetu uczący w szkołach średnich mogą, przygotowując swych uczniów do Olimpiady, wykorzystywać, choćby podświadomie, znajomość zadań. Druga innowacja polega na tym, że do XXXI Olimpiady każde rozwiązanie zadania z zawodów finałowych oceniane było przez trzech członków Komitetu Głównego i przewodniczącego, a od XXXII Olimpiady ze względów oszczędnościowych oceniane jest tylko przez dwóch członków i przewodniczącego. Tyle, jeśli chodzi o zmiany formalne. Jeśli idzie o treść zadań, to według oceny autora artykułu zadania algebra-iczne są obecnie trudniejsze niż w początkach Olimpiady, a zadania geometryczne, jeśli nie łatwiejsze, to w każdym razie inne, brak jest bowiem zupełnie tzw. zadań konstrukcyjnych.

Autorzy najlepszych rozwiązań, zwykle w liczbie kilkunastu, otrzymują dyplomy laureatów, kilku lub kilkunastu nast~pnych wyróżnienia. Od początku istnienia Olimpiady, aż do ogłoszenia autonomii szkół wyższych, dyplomy Olimpiady dawały możliwość wstępu bez egzaminów na wydziały nauk ścisłych wszystkich uniwersytetów i wyższych szkół pedagogicznych oraz na uczelnie techniczne, przy czym na architekturę obowiązywał dodatkowy egzamin z rysunku. Ponadto finaliści Olimpiad od XV do XXXII mieli prawo wstępu bez egzaminów na matematyczne kierunki studiów w uniwersytetach, wyższych szkołach pedagogicznych i politechnikach. Po wprowadzeniu autonomii szkół wyższych przyjęcia na studia regulowane są indywidualnie przez senaty, natomiast finaliści olimpiady zwolnieni są z egzaminu dojrzałości z matematyki, otrzymując najwyższą ocenę z tego przedmiotu na świadectwie.

Pierwszy Komitet Główny Olimpiady w roku szkolnym 1949/50 miał skład następujący: Stefan Straszewicz - przewodniczący, Kazimierz Zarankiewicz - kierownik Olimpiady, członkowie: Edward Otto, Antoni Marian Rusiecki, Zygmunt Chwiałkowski, Jan Szurek - przedstawiciel Ministerstwa Oświaty, Antoni KosiIlski - przedstawiciel Związku Młodzieży Polskiej. W końcu grudnia 1949 r. Zygmunt Chwiałkowski zrezygnował, zamiast niego została powołana Olga Thrska. Stefan Straszewicz i Edward Otto pozostawali w Komitecie przez Jat 20, Kazimierz Zarankiewicz przez lat 10, aż do przedwczesnej śmierci, Antoni Rusiecki, Jan Szurek i Antoni Kosiński odeszli po kilku latach, natomiast pani Olga Thrska pozostała członkiem Komitetu przez 35 lat, a dziś jest jego członkiem honorowym. Innymi członkami honorowymi Komitetu są Józef Jaoikowski i Olga Stande-Armatys, a od niedawna Maciej Bryński, Jerzy Norwa i autor artykułu.

Stefan Straszewicz był przewodniczącym Komitetu przez 20 lat, później funkcję tę pełnili kolejno: autor artykułu (Olimpiady 21, 22, 27, 47 i 48 do marca 1997 r.), Aleksander Pełczyński (Olimpiady 23-26, 28-31, 32 do stycznia 1981 r. i 33-37), Wiesław Szlenk (Olimpiady 32 do stycznia 1981 r., 38-41,43,44 i 45 do października 1993 r.) Czesław Bessaga (Olimpiady 42, 48 od marca 1997 r., 49 i 50 do listopada 1998 r.), Henryk Toruńczyk (Olimpiady 45 od października 1993 r. i 46) i Edmund Puczyłowski (Olimpiada 50 od listopada 1998 r.).

Kazimierz Zarankiewicz był kierownikiem Olimpiady przez 8 lat, później funkcję tę pełnili kolejno Edward Otto (Olimpiady 9-14 i 15 do lutego 1963 r.), Mieczysław Czyżykowski (Olimpiady 15 od lutego 1963 r. i 16 do października 1964 r.), Andrzej Mąkowski (Olimpiady 16 od listopada 1964 r., 17 i 26), Maciej Bryński (Olimpiady 18-25), Maciej Skwarczyński (Olimpiada 27 do października 1975 r.) i Jerzy Norwa (Olimpiada 27 od października 1975 r. i 28-50).

W latach 1954-56 członkiem Komitetu Głównego był członek honorowy PTM Jan Kozicki, a w latach 1956-1996 członek honorowy PTM Mieczysław Czyżykowski. przez CO najmniej siedem lat przewodniczącymikomitetów okręgowych byli: w Gdańsku Tadeusz Figiel (Olimpiady 27-50), w Katowicach Mieczysław Kucharzewski (Olimpiady 17-28) j Janusz Matkowski (Olimpiady 33-50), w Krakowie Edward Tutaj (Olimpiady 43-50), w Lublinie Włodzimierz Urbański (Olimpiady 7-11 i 13, 14), Zdzisław Lewandowski ( Olimpiady 16-22), Barbara Piłatowa (Olimpiady 23, 26, 32-36) i Wiesław Zięba (Olimpiady 43-50), w Łodzi Józef Janikowski (Olimpiady 12 i 17--48), w Poznaniu Wiktor Jankowski (Olimpiady 5-14), Henryk Ratajski ( Olimpiady 21-28), Aleksander Waszak (Olimpiady 29-42) i Stanisław Szufla (Olimpiady 43-50), w Szczecinie Józef Kopeć (Olimpiady 3845), w Toruniu Leon Jeśmanowicz (Olimpiady 6-41), w Warszawie Wacław Sierpiński (Olimpiady 1-18), Adam Suliński (Olimpiady 19-26), Andrzej Skowron (Olimpiady 31-43) i Micbał Krycb (Olimpiady 44-50), we Wrocła. wiu Andrzej Krzywicki (Olimpiady 24-26 i 37--41) i Zbigniew Romanowicz (Olimpiady 42-50).

Pełne składy osobowe Komitetu Głównegoi komitetów okręgowychw poszczególnych latach szkolnych znajdują się w ogłaszanych corocznie Sprawozdaniach Komitetu Głównego. Członkowie tych komitetów położyli wielkie zasługi dla Olimpiady Matematycznej.

Inną kategorię osób zasłużonych dla Olimpiady Matematycznej stanowią nauczyciele, którzy wychowali laureatów lub wyróżnionych. Z historii pierwszych 20 Olimpiad wynotowałem następujące nazwiska osób, które były z tego powodu nagradzane co najmniej czterokrotnie: Maksymilian Bylicki z Torunia, Norbert Dróbka, Wanda Kien.uowska i Jan Kozicki z Warszawy, Piotr Malec z Lublina, Jan Marszał z Łańcuta, Feliks Wojnakowski z Ostrowca Świętokrzyskiego, Zofia Załęska z Poznania, Zenon Zięba z Tarnowa. Wybór pierwszych 20 Olimpiad jest usprawiedliwiony, bowiem z końcem lat 6Q..tych powstały szkoły średnie z rozbudowanym programem matematyki i od tego czasu znaczny procent laureatów Olimpiady pochodzi z tych właśnie szkół, nauczyciele w tych szkołach mają więc pozycję uprzywilejowaną. Najbardziej znane takie szkoły to liceum nr 14 w Warszawie im. Staszica (dawniej Gottwalda) oraz liceum również nr 14 we Wrocławiu im. Polonii Belgijskiej. Dla liceum im. Gottwalda został nawet utworzony w Warszawie w 1972 r. osobny komitet okręgowy, który działał w okresie od XXIV do XXXIV Olimpiady. Przez Blat przewodniczącymtego komitetu był Kazimierz Napiórkowski.

Od 1959 r. organizowane są latem MiędzynarodoweOlimpiady Matematyczne (MOM), jedynie w 1980 r. nie było takiej olimpiady. W zawodach tych uczestniczyły początkowo tylko europejskie tzw. kraje socjalistyczne, później dołączyły i inne; obecnie jest to ogromna impreza, w której uczestniczy ponad 80 krajów. Dla ograniczenia kosztów ponoszonych przez gospodarzy drużyna narodowa, która do XXII MOM liczyła 8 osób, została w XXIII MOM zredukowana do 4 osób, a od XXIV MOM do 6 osób. Zawody polegają na rozwiązywaniu indywidualnym 6 zadań w cią:gu 2 kolejnych dni (po 4 lub 4,5 godziny na 3 zadania każdego dnia). Zadania wybierane są przez Międzynarodowe Jury, złożone z przewodniczących delegacji z poszczególnych krajów, spośród propozycji nadesłanych wcześniej przez komitety krajowe. To samo Międzynarodowe Jury decyduje o wynikach zawodów na podstawie liczby punktów zdobytych przez poszczególnych zawodników. Zwykle za bezbłędne rozwiązanie przyznaje się 7 punktów, tak więc liczba możliwych do zdobycia punktów wynosi 42. Przyznawane są dyplomy I, II i III stopnia, które otrzymuje w przybliżeniu odpowiednio l/12, 1/6 i 1/4 ogólnej liczby uczestników. Dotychczas 14 Polaków zdobyło dyplomy I stopnia. Byli to w kolejności chronologicznej: Maciej Skwarczyński, Tadeusz Figiel, Michał Misiurewicz, Jerzy Dydak, Bolesław Szymański, Stanisław Szarek, Grzegorz Andrzejczak, Jerzy Grzybowski, Tomasz Hrycak, Jarosław Wróblewski, Grzegorz Bobiński, Tomasz Schreiber, Marcin Stefaniak i Eryk Kopczyński.

Nieoficjalna klasyfikacja drużynowa polega na zsumowaniu liczby punktów zdobytych przez zawodników z danego kraju. Oto miejsca, które delegacje polskie zajmowały w kolejnych olimpiadach (zapis x/y oznacza miejsce x na y uczestniczących krajów): 5/7, -, 2/6, 4-5/7, 8/8, 4/9, 4/10, 4/9, 11/13,5/12,9/14, 11/14,4/15,6/14,4/16,14/18,14/17,9/18,7/21,12/17 6/23,6/27,13/30,15/32,11/34, 14/28, 17/37,26/42',33/49', 12/50,21/54 15/56,24-25/56, 27/73, 13-15/69, 16/73, 13/75, 20/82, 21/76, 19/81 (kreska oznacza, że Polska nie brała udziału w II MOM, a gwiazdka, że drużyna polska występowała w niepełnym składzie).

Polska organizowała Międzynarodowe Olimpiady Matematyczne trzykrotnie: w 1963 r., w 1972 r. i w 1986 r.

W 1963 r. odbyła się w Warszawie i we Wrocławiu V MOM. Przewodniczącym delegacji polskiej był w Warszawie Mieczysław Czyżykowski, a we Wrocławiu - Andrzej Mąkowski. Przewodniczącym Międzynarodowego Jury był Stefan Straszewicz, a organizacją olimpiady kierował Edward Otto. W 1972 r odbyła się w Toruniu XIV MOM. Przewodniczącym delegacji polskiej by Edward Sąsiada, przewodniczącym Międzynarodowego Jury Stanisław Balcerzyk, a organizacją olimpiady kierował Leon Jeśmanowicz. W 1986 r odbyła się w Warszawie XXVII MOM. Przewodniczącym delegacji polskie. był Tadeusz Józefiak, przewodniczącym Międzynarodowego Jury StanisłaVl Balcerzyk, a organizacją olimpiady kierował Aleksander Pełczyński.

W międzynarodowych olimpiadach matematycznych za granicą przewod niczącymi naszej delegacji byli: Mieczysław Czyżykowski (MOM l, 6-11) Edward Otto (MOM 3-4), Andrzej Mąkowski (MOM 12, 13, 15, 16, 1826,30- 32,35), Maciej Bryński (M0M 17, 18, 28, 29, 34, 37, 38) i March Kuczma (M0M 33, 36, 39, 40).

Od 1978 r. odbywajlą się na przemian w Polsce i w Austrii Zawody Matematyczne Austriacko-Polskie. Biorą w nich udział w liczbie 6 z każdej strony najlepsi laureaci olimpiad krajowych nie uczestniczący w danym roku w MDM. Oprócz zawodów indywidualnych na zwykłych zasadach jest tu czas na zawody drużynowe i jednego dnia (trzeciego) każda z drużyn dostaje do rozwiązania 3 zadania. Dla uniknięcia remisu zadania na zawody drużynowe dobiera się znacznie trudniejsze niż na zawody indywidualne. Na pierwszych zawodach przewodniczący delegacji austriackiej, prof. Gerd Baron i autor artykułu wybrali na zawody drużynowe zadania o stopniu trudności zbliżonym do zadań z zawodów indywidualnych. W efekcie obie drużyny rozwiązały wszystkie zadania bardzo dobrze j musieliśmy powołać honorowego przewodniczącego (został nim Stanisław Turski), aby w głosowaniu sprawę rozstrzygnąć. Od tej chwili przy wszystkich Zawodach Austriacko-Polskich jest przewodniczący honorowy. Przewodniczącym delegacji austriackiej jest nieprzerwanie G. Baron. Przewodniczącymi delegacji polskiej byli kolejno: autor artykułu (zawody 1 i 4-9), Mieczysław Czyżykowski (zawody 2 i 3), Tadeusz Józefiak (zawody 10), Wiesław Szlenk (zawody 11), Henryk Toruńczyk (zawody 12, 13), Czesław Bessaga (zawody 14, 15), Bogdan Choczewski (zawody 16, 17), Wojciech Guzicki (zawody 18-22). Delegacje polskie odniosły zwycięstwo w zawodach drużynowych 2, 4, 6, 8, 9, 11, 14-17,19,21 i 22.

Od 1992 r. Polska bierze udział w Zawodach Matematycznych Państw Bałtyckich zapoczątkowanych w 1990 r. Uczestniczą w nich obecnie oprócz Polski: Dania, Estonia, Finlandia, Islandia, Litwa, Łotwa, Niemcy, Norwegia, St. Petersburg i Szwecja. Są to zawody wyłącznie drużynowe, polegają na rozwiązaniu 20 zadań w ciągu 4 lub 4,5 godzin. Odbywają się późną jesienią, co ma ten skutek, że od udziału w nich są wyłączeni laureaci olimpiad z klas maturalnych. Dotychczas Polska była raz, mianowicie w 1998 r., gospodarzem tych zawodów. Przewodniczącym Międzynarodowego Jury był wówczas Marcin Kuczma, a organizacją zawodów kierował Maciej Bryński. Przewodniczącymi delegacji polskiej na zawody byli Maciej Bryński (zawody 3, 6, 8, 10), Zbigniew Marciniak (zawody 4, 5, 7) i Krzysztof Oleszkiewicz (zawody 9). W zawodach tych delegacja polska uzyskała kolejno miejsca 3, 1,3, 1, 1, 1,3,4.

Powołaniu Olimpiady Matematycznej przed 50 laty przyświecały następujące cele: wytworzenie wśród młodzieży atmosfery zainteresowania matematyką, wciągnięcie zdolniejszych uczniów do pracy nad pogłębianiem wiadomości z tego przedmiotu oraz wyszukanie jednostek szczególnie uzdolnionych do matematyki. O tym, że cele te zostały spełnione, świadczą następujące liczby. W ciągu 50 lat istnienia Olimpiady w zawodach I stopnia wzięło udział 75870 uczestników, w zawodach II stopnia 18527 uczestników, w zawodach III stopnia 3411 uczestników, laureatów było 786, wyróżnionych 391, wszyscy liczeni z krotnościami. Uczestnicy rekrutowali się zasadniczo ze szkół średnich krajowych, ale był też jeden samouk i jeden uczeń z polskiej szkoły przy ambasadzie w Nowym Jorku, a także co najmniej jeden uczeń szkoły podstawowej. Laureatów liczonych bez krotności było 616, w tym 138 nagrodzonych parokrotnie. Wśród laureatów było 43 uczniów ze szkół technicznych, w tym 2 Koreańczyków, i było 25 dziewcząt. Spomiędzy laureatów i wyróżnionych 41 otrzymało później w Polsce tytuł profesora nauk matematycznych, 22 tytuł profesora nauk fizycznych i co najmniej 11 tytuł profesora nauk technicznych (stan ze stycznia 2000). Wielu niestety wyemigrowało. Wśród członków Wydziału ID (Nauk Matematycznych, Fizycznych i Chemicznych) Polskiej Akademii Nauk 14 osób pochodzi z grona nagrodzonych lub wyróżnionych olimpijczyków, a wśród członków Wydziału IV (Nauk Technicznych) - trzy.